positive parenting techniques पालकत्व ही एक अवघड आणि सुंदर जबाबदारी आहे. प्रत्येक आई-बाबा आपल्या मुलाला सर्वोत्तम देण्याचा प्रयत्न करतात, पण कधीकधी प्रेमाच्या ओघात छोट्या चुका होतात ज्या भविष्यात मोठ्या समस्या निर्माण करू शकतात. नुकताच एका मॉलमध्ये घडलेला प्रसंग याचे उत्तम उदाहरण आहे. एक चार वर्षांचा मुलगा ३००० रुपयांच्या खेळण्यासाठी इतका तमाशा करत होता की संपूर्ण मॉल त्यांच्याकडे बघत होता. तो हात-पाय आपटत, किंचाळत होता. त्याचे बाबा घामाने ओले झाले होते – भीती मुलाची नव्हती, तर “चार लोक काय म्हणतील?” याची. शेवटी, त्या अस्वस्थ शांततेत बाबांनी कार्ड काढले आणि ते खेळणं विकत घेतले. मुलगा एका सेकंदात शांत झाला, पण हा विषय इथेच संपला नाही. हे एक सामान्य चित्र आहे ज्यात पालक प्रेमापोटी फसतात आणि मुलाच्या हट्टीपणाला बळ देतात.
या लेखात, या प्रसंगाच्या आधारे आम्ही सविस्तर चर्चा करू की मुलांच्या हट्टाला कसे हाताळावे. एक बालरोगतज्ज्ञ म्हणून सांगतो, मुलं जन्मतः हट्टी नसतात. त्यांना हट्टी बनवते ती ‘कंडिशनिंग’ – म्हणजे त्यांच्या वागण्याला आपण कसा प्रतिसाद देतो यावरून त्यांचा मेंदू शिकतो. या लेखातून पालकांना वैज्ञानिक आधारावर तीन मुख्य नियम सांगितले जाणार आहेत, ज्यामुळे तुम्ही मुलांना शिस्तबद्ध, स्वावलंबी आणि भावनिकदृष्ट्या मजबूत बनवू शकता. चला, सुरुवात करूया.
मुलांच्या हट्टाचे मूळ कारण समजून घ्या
मुलांचा मेंदू हा एक स्पंजसारखा असतो – तो सतत शिकत असतो. जेव्हा मूल एखादी वस्तू मागते आणि तुम्ही ‘नाही’ म्हणता, तेव्हा तो पहिल्यांदा रडतो. दुसऱ्यांदा ओरडतो. पण जर तो जोरात किंचाळला आणि तमाशा केला, आणि तुम्ही त्याला ते मिळवून दिलेत, तर त्याचा मेंदू हा धडा गिरवतो: “हट्ट केला की मिळते!” हा एक प्रकारचा ‘ऑपरंट कंडिशनिंग’ आहे, ज्यात वागण्याला पुरस्कार मिळाल्याने ते वागणे वाढते.
उदाहरणार्थ, मॉलमधल्या त्या प्रसंगात बाबांनी खेळणं विकत घेतले, पण नकळत मुलाच्या हट्टीपणाला बळ दिले. आज हे ३००० रुपयांच्या खेळण्यासाठी आहे, पण उद्या हे १८ वर्षांच्या वयात “मला २ लाखांची बुलेट हवी, नाहीतर मी जेवणार नाही” असे भावनिक ब्लॅकमेलमध्ये बदलू शकते. संशोधन सांगते की (उदा. अमेरिकन अकॅडमी ऑफ पेडियाट्रिक्सच्या अभ्यासानुसार), ज्या मुलांना लहानपणी ‘नाही’ ऐकवले जात नाही, त्यांना प्रौढत्वात निर्णय घेण्यात, निराशा सहन करण्यात आणि संबंध टिकवण्यात अडचणी येतात. म्हणूनच, पालकांनी आजच सजग होणे गरजेचे आहे.
पालकांनी काय करावे: तीन वैज्ञानिक नियम
पालकत्वात ‘नाही’ म्हणणे हे प्रेम नसण्याचे लक्षण नाही, तर मुलाला वास्तव शिकवण्याचे साधन आहे. खाली तीन नियम आहेत, जे बालमानसशास्त्रावर आधारित आहेत. हे नियम पाळल्यास तुम्ही मुलाला भावनिकदृष्ट्या मजबूत बनवाल.
१. ‘नाही’ म्हणजे ‘नाही’च! (Be a Wall – दगडासारखे घट्ट राहा)
हा सर्वात महत्त्वाचा नियम आहे. एकदा तुम्ही एखाद्या गोष्टीला ‘नाही’ म्हणालात, की तो निर्णय अंतिम असावा. मग मूल कितीही रडो, किंचाळो किंवा तमाशा करो – तुम्ही तुमचा निर्णय बदलू नये. हे का? कारण जर तुम्ही बदलला, तर मुलाचा हट्ट जिंकतो आणि तुम्ही हरता. यामुळे मुलाला समजते की दबाव आणला की नियम बदलतात.
कसे अमलात आणाल?
- पूर्वतयारी: मॉल किंवा दुकानात जाण्यापूर्वी मुलाला स्पष्ट सांगा, “आज फक्त हे-हे घेणार आहोत. इतर काही नाही.” हे अपेक्षा व्यवस्थापन आहे.
- प्रसंगात: जर मूल हट्ट करू लागले, शांतपणे सांगा, “मी ‘नाही’ म्हणालो आहे. विषय संपला.” आणि दुकान सोडा किंवा दुसरीकडे जा.
- उदाहरण: एका आईने सांगितले की तिची मुलगी आइसक्रीमसाठी रडू लागली. आईने ‘नाही’ म्हणाले आणि दुर्लक्ष केले. पहिल्या दोन वेळा कठीण गेले, पण नंतर मुलगी समजली की हट्ट फायद्याचा नाही.
- फायदा: हे मुलाला सीमा शिकवते. अभ्यास दाखवतात की असे मुलं मोठे होऊन स्वतंत्र आणि जबाबदार बनतात.
लक्षात ठेवा, हे क्रूरपणा नाही – हे प्रेम आहे. तुम्ही मुलाला जगातील ‘नाही’साठी तयार करत आहात.
२. ‘सावध’ दुर्लक्ष (Active Ignoring) – हट्टाकडे दुर्लक्ष करा
जेव्हा मूल विनाकारण हट्ट करत असेल, तेव्हा त्याच्याकडे शांतपणे दुर्लक्ष करा. हे ‘एक्टिव्ह इग्नोरिंग’ म्हणजे तुम्ही त्याला पूर्णपणे वगळता नाही, पण त्याच्या तमाशाकडे लक्ष देत नाही. लोकांकडे बघू नका – लोक ५ मिनिटं बघतील आणि विसरतील. पण जर तुम्ही लोकांच्या भीतीने निर्णय बदलला, तर मुलाला सवय लागेल.
कसे अमलात आणाल?
- तंत्र: मूल रडत असेल तर शांतपणे दुसरीकडे बघा किंवा एखादी पुस्तक वाचा. त्याला इजा होत नाही ना याची काळजी घ्या, पण प्रतिसाद देऊ नका.
- का कार्य करते? हट्टीपणाला ‘प्रेक्षक’ हवे असतात. जेव्हा प्रेक्षक नसतात, तेव्हा ‘शो’ बंद होतो. बालमानसशास्त्रज्ञ म्हणतात की हे ३-५ मिनिटांत कार्य करते.
- उदाहरण: मॉलमध्ये तमाशा सुरू असताना, बाबांनी मुलाला उचलले आणि शांतपणे बाहेर नेले. मुलगा १० मिनिटं रडले, पण नंतर थांबले. पुढच्या वेळी तमाशा कमी झाला.
- टीप: जोपर्यंत मूल स्वतःला इजा करत नाही (उदा. डोके आपटणे), तोपर्यंत काळजी करू नका. जर इजा होण्याची शक्यता असेल, तर शांतपणे रोखा.
हे नियम पाळल्यास मुलाचा हट्ट हळूहळू कमी होईल.
३. शांतता विकत घेऊ नका (No Bribing – लाच देऊ नका)
“तू रडू नकोस तर चॉकलेट देईन” हे वाक्य म्हणजे लाच आहे. हे तात्पुरते कार्य करते, पण भविष्यात मुलाला सवय लागते की प्रत्येक गोष्टीसाठी पुरस्कार हवा. हे ‘पॉझिटिव्ह रिन्फोर्समेंट’ चे चुकीचे रूप आहे, जे हट्ट वाढवते.
कसे अमलात आणाल?
- पर्याय: चांगल्या वागण्यासाठी पूर्वीच पुरस्कार द्या, पण हट्ट थांबवण्यासाठी नाही. उदा. “तू दुकानात शांत राहिलास तर घरी जाऊन खेळू.”
- उदाहरण: एका पालकाने सांगितले की त्यांनी ब्रायबिंग थांबवले आणि फक्त ‘नाही’ पाळले. सुरुवातीला कठीण गेले, पण मुलगा स्वतंत्र झाला.
- फायदा: मुलाला आंतरिक प्रेरणा मिळते – ते फक्त पुरस्कारासाठी नाही, तर योग्य वागण्यासाठी वागतात.
कणखर पालक, मजबूत मूल
पालकांनो, मुलाच्या डोळ्यातले आजचे अश्रू परवडले, पण भविष्यातल्या उद्ध्वस्त आयुष्याचे अश्रू नकोत. हे तीन नियम पाळणे सुरुवातीला कठीण वाटेल, पण ते मुलाला भावनिकदृष्ट्या मजबूत बनवतात. अभ्यास दाखवतात की असे मुलं मोठे होऊन यशस्वी आणि आनंदी जीवन जगतात.
तुमच्या घरात किंवा बाहेर असा प्रसंग घडलाय का? तुम्ही कसे हाताळले? तुमच्या अनुभवांमधून इतर पालक शिकू शकतात. कमेंटमध्ये शेअर करा आणि इतरांना प्रेरणा द्या. पालकत्व हे एकत्र शिकण्याचे आहे – चला, मजबूत पिढी घडवूया!
